ФІЗИЧНА АКТИВНІСТЬ, СТРЕС І РЕЗИЛЬЄНТНІСТЬ ЖІНОК ПРАЦЕЗДАТНОГО ВІКУ В УМОВАХ ВІЙНИ: ТЕОРЕТИЧНЕ ОБҐРУНТУВАННЯ ТА ДОБІР ДІАГНОСТИЧНОГО ІНСТРУМЕНТАРІЮ

Автор(и)

DOI:

https://doi.org/10.32782/2221-1217-2026-2-2

Ключові слова:

фізична активність, жінки працездатного віку, тривалий суспільний стрес, резильєнтність, умови війни, оптимізація фізичної активності, діагностичний інструментарій

Анотація

У статті висвітлено результати першого, теоретико-аналітичного етапу дисертаційного дослідження, присвяченого оптимізації фізичної активності жінок працездатного віку в умовах тривалого суспільного стресу, зумовленого війною. Актуальність теми зумовлена тим, що фізична активність є одним із найдоступніших засобів збереження здоров’я, проте саме вона однією з перших руйнується під впливом стресу, особливо в жінок, які поєднують професійне та сімейне навантаження. На основі наративного огляду наукових публікацій запропоновано робочі визначення понять «тривалий суспільний стрес» та «оптимізація фізичної активності», окреслено вікові межі досліджуваної групи (21–55 років). Узагальнено трансакційну модель стресу, концепцію алостатичного навантаження, соціально-екологічну модель і теорію самодетермінації, а також дані про двобічний зв’язок стресу і фізичної активності: стрес здебільшого знижує рухову активність, а регулярні заняття послаблюють його психоемоційні наслідки, зокрема через підвищення резильєнтності. Показано, що жінки в Україні в умовах війни мають вищу поширеність недостатньої фізичної активності та вищу вразливість до психічних наслідків стресу. Порівняно методики оцінювання фізичної активності (GPAQ, IPAQ, метод Фремінгема), сприйнятого стресу (PSS-10), резильєнтності (CD-RISC-10), благополуччя (WHO-5) та якості життя (WHOQOL-BREF) за конструктом, перевагами, обмеженнями й наявністю української версії. Обґрунтовано базовий діагностичний комплекс (GPAQ, PSS-10, CD-RISC-10, WHO-5) і запропоновано попередню концептуальну модель оптимізації фізичної активності з діагностичним, змістовим і контрольно-оцінювальним блоками. Подальшу апробацію запропонованого діагностичного комплексу та концептуальної моделі передбачено в межах госпдоговірної теми з підвищення рівня фізичної активності населення Волинської області на вибірці жінок працездатного віку.

Посилання

1. Андрєєва О., Гакман А., Волосюк А., Кошура А. Психофізичний стан внутрішньо переміщених жінок зрілого віку. Вісник Прикарпатського університету. Серія: Фізична культура. 2023. Вип. 40. С. 3–8. DOI: https://doi.org/10.15330/fcult.40.3-8

2. Бєлікова Н., Індика С., Цьось А., Ващук Л. Якість життя населення, яке постраждало від військових дій. Фізичне виховання, спорт і культура здоров’я у сучасному суспільстві. 2022. № 1 (57). С. 3–9. DOI: https://doi.org/10.29038/2220-7481-2022-01-03-09

3. Ващук Л. М. Особливості побудови фітнес-програм силового спрямування для дівчат 16–17 років залежно від рівня фізичної підготовленості. Олімпійський та паралімпійський спорт. 2023. Вип. 3. С. 5–10. DOI: https://doi.org/10.32782/olimpspu/2023.3

4. Перелік валідних методів психологічної діагностики : додаток 11 до Державного стандарту комплексної соціальної послуги з формування життєстійкості / Міністерство соціальної політики України. URL: https://www.msp.gov.ua/uploads/Dodatok_11_Perelik_validnih_metodiv_psihologichnoyi_diagnostiki_fa32250d2b.docx (дата звернення: 27.08.2026).

5. Andrieieva O., Byshevets N., Kashuba V., Hakman A., Grygus I. Changes in physical activity indicators of Ukrainian students in the conditions of distance education. Physical Rehabilitation and Recreational Health Technologies. 2023. Vol. 8, No. 2. P. 75–81. DOI: https://doi.org/10.15391/prrht.2023-8(2).01

6. Bull F. C., Al-Ansari S. S., Biddle S. et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. British Journal of Sports Medicine. 2020. Vol. 54, No. 24. P. 1451–1462. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2020-102955

7. Bull F. C., Maslin T. S., Armstrong T. Global Physical Activity Questionnaire (GPAQ): nine country reliability and validity study. Journal of Physical Activity and Health. 2009. Vol. 6, No. 6. P. 790–804. DOI: https://doi.org/10.1123/jpah.6.6.790

8. Cao L., Ao X., Zheng Z., Ran Z., Lang J. Exploring the impact of physical exercise on mental health among female college students: the chain mediating role of coping styles and psychological resilience. Frontiers in Psychology. 2024. Vol. 15. Art. 1466327. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1466327

9. Cohen S., Kamarck T., Mermelstein R. A global measure of perceived stress. Journal of Health and Social Behavior. 1983. Vol. 24, No. 4. P. 385–396. DOI: https://doi.org/10.2307/2136404

10. Connor K. M., Davidson J. R. T. Development of a new resilience scale: the Connor-Davidson Resilience Scale (CD-RISC). Depression and Anxiety. 2003. Vol. 18, No. 2. P. 76–82. DOI: https://doi.org/10.1002/da.10113

11. Craig C. L., Marshall A. L., Sjöström M. et al. International physical activity questionnaire: 12-country reliability and validity. Medicine & Science in Sports & Exercise. 2003. Vol. 35, No. 8. P. 1381–1395. DOI: https://doi.org/10.1249/01.MSS.0000078924.61453.FB

12. Dvornyk M., Lazorenko B., Larina T. et al. Healthy lifestyle of Ukrainians during war: primary analysis of survey data. Psychological Prospects Journal. 2024. Iss. 43. P. 80–102. DOI: https://doi.org/10.29038/2227-1376-2024-43-dvo

13. Kurapov A., Danyliuk I., Loboda A. et al. Six months into the war: a first-wave study of stress, anxiety, and depression among in Ukraine. Frontiers in Psychiatry. 2023. Vol. 14. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1190465

14. Lazarus R. S., Folkman S. Stress, appraisal, and coping. New York : Springer, 1984.

15. Lin H., Zhu Y., Liu Q., Li S. The mediating effect of resilience between physical activity and mental health: a meta-analytic structural equation modeling approach. Frontiers in Public Health. 2024. Vol. 12. Art. 1434624. DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1434624

16. Mazhak I., Maltseva K., Sudyn D. Assessing psychometric of the perceived stress scale and identifying stressassociated factors in a sample of Ukrainian female refugees in the Czech Republic. Journal of Migration and Health. 2024. Vol. 10. Art. 100271. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jmh.2024.100271

17. McEwen B. S. Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine. 1998. Vol. 338, No. 3. P. 171–179. DOI: https://doi.org/10.1056/NEJM199801153380307

18. Sallis J. F., Owen N., Fisher E. B. Ecological models of health behavior. Health behavior and health education: theory, research, and practice / ed. by K. Glanz, B. K. Rimer, K. Viswanath. 4th ed. San Francisco : Jossey-Bass, 2008. P. 465–485.

19. Schultchen D., Reichenberger J., Mittl T. et al. Bidirectional relationship of stress and affect with physical activity and healthy eating. British Journal of Health Psychology. 2019. Vol. 24, No. 2. P. 315–333. DOI: https://doi.org/10.1111/bjhp.12355

20. Singh B., Olds T., Curtis R. et al. Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: an overview of systematic reviews. British Journal of Sports Medicine. 2023. Vol. 57, No. 18. P. 1203–1209. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-106195

21. Strain T., Flaxman S., Guthold R. et al. National, regional, and global trends in insufficient physical activity among adults from 2000 to 2022: a pooled analysis of 507 population-based surveys with 5·7 million participants. The Lancet Global Health. 2024. Vol. 12, No. 8. P. e1232–e1243. DOI: https://doi.org/10.1016/S2214-109X(24)00150-5

22. Stults-Kolehmainen M. A., Sinha R. The effects of stress on physical activity and exercise. Sports Medicine. 2014. Vol. 44, No. 1. P. 81–121. DOI: https://doi.org/10.1007/s40279-013-0090-5

23. Teixeira P. J., Carraça E. V., Markland D., Silva M. N., Ryan R. M. Exercise, physical activity, and self-determination theory: a systematic review. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. 2012. Vol. 9. Art. 78. DOI: https://doi.org/10.1186/1479-5868-9-78

24. Topp C. W., Østergaard S. D., Søndergaard S., Bech P. The WHO-5 Well-Being Index: a systematic review of the literature. Psychotherapy and Psychosomatics. 2015. Vol. 84, No. 3. P. 167–176. DOI: https://doi.org/10.1159/000376585

25. Vashchuk L., Demianchuk O. The impact of fitness activities on the psychoemotional well-being of elderly women in Ukraine during times of conflict. Quality of Life in Interdisciplinary Approach : book of abstracts of the 4th World Scientific Congress (Kochcice, 25–27 October 2023). Kochcice, 2023. P. 56. https://wcongress.pl/

26. The WHOQOL Group. Development of the World Health Organization WHOQOL-BREF quality of life assessment. Psychological Medicine. 1998. Vol. 28, No. 3. P. 551–558. DOI: https://doi.org/10.1017/S0033291798006667

27. World Health Organization Regional Office for Europe. Risk factors for noncommunicable diseases in Ukraine in 2019: STEPS survey. Copenhagen, 2020. URL: https://www.who.int/europe/publications/m/item/risk-factors-fornoncommunicable-diseases-in-ukraine-in-2019-(2020) (дата звернення: 27.08.2026).

Завантаження

Опубліковано

2026-11-16

Номер

Розділ

ФІЗИЧНА КУЛЬТУРА І СПОРТ